HomeHet raadsel der ervaringPagina 9

JPEG (Deze pagina), 875.16 KB

TIFF (Deze pagina), 7.44 MB

PDF (Volledig document), 44.29 MB

` " ' ‘“"°"°"W`q"`­·"- """“"""°'°"`“""?""""'*""‘“¥"'·"*"""*‘~*?"7”'·"·"·•*'*=*‘·'·«*=··­··‘*·····‘<··•¤·=v‘* ==¤·­­=··=¢·< =· V
•·
7 Y
blijven. Gelijk Kant het kernachtig heeft uitgedrukt:
{ »Het ik denk, moet al mijne voorstellingen kunnen bege­
leiden." Moet - kunnen! »Dit is ," zegt Schopenhauer,
»eene problematisch­apodictische uitspraak, eene stelling, W
welke met de ééne hand geeft, wat zij met de andere
neemt." Volstrekt niet. Er wordt verklaard, dat, zal het
` mogelijk zijn een tegenwoordigen indruk als aan een A
vroegeren gelijk te herkennen, verschillende gewaarwor-
g dingen op één ding te huis te brengen, aan verschillende
* dingen hunne plaats in ééne ruimte toe te wijzen, het
subject dier indrukken, gewaarwordingen, dingen, één en
onveranderlijk moet zijn; er wordt verklaard, dat enkel
een boven verschil van tijd en ruimte verheven subject
ondervindingen met elkander in betrekking brengen en K
tot één geheel verbinden, subject der wereld wezen kan.
Maar deze spectator universi vindt zich zelf tevens als
één der objecten zijner ervaring in de wereld, als een
individu te midden van andere individuen, door tijd en
ruimte beperkt. Hoe is dat mogelijk? Hoe kan het sub-
ject, dat met alle objecten gelijkelijk in betrekking staat,
nogtans met één dier objecten zoo in het bijzonder sa- .
t menhangen, dat het zich daarmede vereenzelvigt? Hoe
kan de toeschouwer in de loge tevens een der vele
acteurs zijn, die hij op het tooneel ziet spelen? g
Laten wij den spectator universi buiten rekening, ter-
" stond verrijst dezelfde moeielijkheid op eene andere wijze. `g
Delindividu is een veranderlijk zelf. Op ieder oogenblik
staat slechts een deel der wereld, het hier aanwezige,
aan hem over. Zijne rechtstreeksche kennis, züne recht- `
streeksche macht reikt telkens niet verder dan dat ri
bijzonder fragment van den tijd, hetwelk hij nu, dan
` dat bijzonder fragment der ruimte, hetwelk hij hier noemt. li
Het is een raadsel, hoe hij subject van kennis kan wezen. M
·¢