HomeHet raadsel der ervaringPagina 8

JPEG (Deze pagina), 835.79 KB

TIFF (Deze pagina), 7.44 MB

PDF (Volledig document), 44.29 MB

l
__ ” 6
deze wereld vervult. ls er niets in die rol, wat uwe
verwondering wekt, u tot nadenken stemt? Gij bespeurt j
het: de kennis, die de mensch bezit, zijne ervaring is
een raadsel. Ik heb u het raadsel op mijne eigene manier
_ voorgedragen. Maar wij begrijpen thans, dat Kant zich
deze groote vraag kon stellen: hoe is kennis, hoe is er-
varing mogelijk? E `
De mensch is een algemeen en steeds identisch sub-
ject. Hij is een algemeen subject, dat met alle objecten
gelijkelijk en dus met geen in het bijzonder in betrekking *
staat. Vandaar dat zijne ondervindingen een stelsel vor-
men, deelen van een geheel zijn, dat wij de wereld
noemen. Wij st.ellen ons alle dingen als in ééne ruimte
voor, dus als onderling staande in bepaalde ruimte- '
betrekkingen. Wij stellen ons alle gebeurtenissen als in I
éénen tijd voor, dus als onderling staande in bepaalde
tijdsbetrekkingen. Daartoe is in de eerste plaats noodig,
dat het oog des geestes in alle richtingen de ruimte
doorkruise, voor- en achterwaarts in den tijd zich be-
wege, ondervindingen, door ruimte en tijd gescheiden,
met elkander in verband brenge. Daartoe is in de ·tweede
plaats noodig, dat bij ieder onzer het subject der onder-
vindingen steeds hetzelfde blijve. Denk de algemeenheid
van het ik weg en de mensch is enkel een stroom van
A gewaarwordingen, voorstellingen, begeerten, tusschen
welke hij nergens verband zou bespeuren, daar het oog · "
ontbreken zou, dat den stroom overziet. Denk de
identiteit van het ik weg, en de eenheid der wereld
is verbroken, want een wezen, dat eerst A, vervol-
gens B is, kan de ondervindingen, die het als A heeft,
niet met die, welke het als B heeft, tot ééne ervaring
. r samenknoopen: het leeft achtereenvolgens in verschil- `
lende werelden, welke door eene kloof gescheiden
f