HomeHet raadsel der ervaringPagina 12

JPEG (Deze pagina), 795.66 KB

TIFF (Deze pagina), 7.23 MB

PDF (Volledig document), 44.29 MB

*10 i
de dingen; door herhaling en gewoonte worden zij in
hem gewrocht.
Ik antwoord, wel niet met de woorden,maar dan toch p
in den trant van den Koningsberger: een begrip is geen
product van associatio idearum; het omgekeerde is veeleer
waar.
Zal A mij B voor den geest roepen, dan moeten Aen *)
I . B in mijne ervaring zijn gepaard gegaan of op elkander {
zijn gevolgd. Maar om dat samengaan of die opvolging ,
te bespeuren, moet ik besef hebben van tijd, waartoe f
. verbindende, samengrijpende verstandswerkzaamheid noo-
dig is. Om er een indruk van te ontvangen, dat A enB
op dezelfde plaats, op hetzelfde oogenblik door ons door-
leefd worden, moet men onderscheid maken tusschen
dezelfde en eene andere plaats, tusschen hetzelfde en
_ een ander oogenblik. Zoodanig onderscheid kan enkel
daar worden gemaakt, waar de blik des geestes telkens ­¥
op meer dan het hier en nu is gericht. Om herhaling,
terugkeer van hetzelfde te ontdekken, is eindelijk weder
samenvatting van heden en verleden, meer dan een bloot
verloop van voorstellingen noodig.
Hier meen ik eene tegenwerping te hooren. >>Om aan `
eene vaste orde van gewaarwordingen te gewennen, is
het niet noodig haar op te merken. Het is voldoende, i
dat het lichaam aan die orde gewenne." , ,
Laat het zoo zijn. Ik heb er niets op tegen reproductie i
van voorstellingen aan lichamelijke oorzaken vast te
knoopen, haar als gevolg daarvan te beschouwen, dat
de zenuwprikkeling zich bij voorkeur over de reeds be-
wandelde wegen uitbreidt. Waarschijnlijk is de neiging I
om vroegere toestanden zoo volledig mogelijk te herstellen , u
eene eigenschap van alle organismen, ja zelfs van alle `ëe `<$‘ ‘
materie, zoodat men in overdrachtelijken zin van een
l
li

gi
n l