HomeDe openbare en de vrije schoolPagina 6

JPEG (Deze pagina), 688.10 KB

TIFF (Deze pagina), 5.17 MB

PDF (Volledig document), 21.36 MB

4 1
doctorandus in de medicijnen te Franeker was, maar spoedig »‘
promoveerde en zich als geneesheer in Edam vestigde: een j
man van breede wetenschappelüke ontwikkeling, van wien
daarom weldra de meeste kracht uitging.
Op een dier avonden van samenkomst sprak Jan Nieuwen·
huyzen de volgende merkwaardige woorden.
,,Wanneer ik müne oogen laat rondgaan, dan zie ik ge-
leerden, die zich beijveren groote boeken te maken en hun
naam onder de verlichte standen te verspreiden. Ik zie
overal geleerde genootschappen, rijken die zich verzadigen
aan de bron der herbloeiende letterkunde en der schoone _`
kunsten. Doch daarnevens ontwaar ik eene menigte-
onkundigen, die in onwetendheid versmachten, die noch
lezen noch schrijven kunnen, en die, zoo zü dit al konden,
de middelen niet hebben om de werken der geleerden te
koopen noch te verstaan. Dat mag zoo niet blijven. Wij.
moeten iets doen voor die verstootene wezens!"
Die woorden zün de allereerste aanleiding geweest tot het
stichten van de Maatschappü tot nut van ’t algemeen.
j Zn teekenen, niet waar? de grondleggers dier vereeniging
met volkomen juistheid.
Het terrein van werkzaamheid werd door hen zoo ruim 1
mogelük genomen. Met de muren en muurtjes, die tot dus- pf;
ver hadden gegolden, met verschil tusschen provinciën of j
kerkgenootschappen, zou geen rekening meer gehouden .
worden. Men zou alleen denken aan den homo, den mensch
j in het algemeen, bovenal aan den nog weinig ontwikkelden
j en mitsdien nog ongelukkigen mensch.
y Het doel zou zün, nuttig te wezen, des menschen welzün
te bevorderen, dat woord dan genomen in zijn edelsten zin
van verstandelük en geestelük welzijn: een streven dat j
zich terstond in de uitgeschreven prüsvragen openbaarde 1)- g
1) De prijsvraag voor 1785 luidde aldus: ”Welke bewijzen leveren ij
Natuur en Reden op voor het bestaan van God? In hoeverre kunnen
wij dat Wezen kennen? En welke zedekundige gevolgen kunnen